Derinleşen kriz, hakları yok sayılan çocuklar

Çocukların yaşama, beslenme, eğitim, oyun oynama ve güvenli bir ortamda büyüme hakları gerçekten güvence altında mı? Okula aç giden, ailesinin geçimine katkıda bulunmak için çalıştırılan ve iş cinayetlerinde yaşamını yitiren çocukların ülkesinde, 20 Kasım yalnızca bir kutlama günü değil, hak ihlallerini sorgulama günüdür.

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, her çocuğun ayrım gözetilmeksizin yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarına sahip olduğunu açıklıyor. Ancak Türkiye’de milyonlarca çocuğun yaşam koşulları, bu haklarla günlük hayat arasındaki uçurumu ortaya koyuyor. Çocuklar bir yandan yoksulluğun, ekonomik krizin ve eşitsizliğin yükünü taşırken diğer yandan eğitim sistemindeki yapısal sorunların ve çocuk emeğini yaygınlaştıran uygulamaların sonuçlarıyla karşı karşıya kalıyor.

Ekonomik krizin derinleşmesi, çocukların beslenmesini doğrudan etkiliyor. Aileler kira, faturalar, ulaşım ve gıda harcamaları arasında seçim yapmaya zorlanırken çocukların yeterli ve dengeli beslenmesi de bu krizin bir parçası haline geliyor. Derin Yoksulluk Ağı’nın saha çalışmaları, yoksulluğun yalnızca gelir eksikliği olmadığını; beslenme, barınma, sağlık ve eğitim gibi temel ihtiyaçların birlikte karşılanamaması anlamına geldiğini gösteriyor. Ağın 108 haneyle yürüttüğü çalışmada, son iki yıl içinde 27 çocuğun okulu bıraktığı, okulu bırakanların 16’sının çalışmak için eğitimden ayrıldığı; 91 hanenin ise düzenli yemek hazırlamakta zorlandığı aktarılıyor. Bu bulgular, yoksullukla eğitimden kopuş arasındaki ilişkinin somut göstergeleri. Okulda ücretsiz ve nitelikli bir öğün yemek, bütün çocuklar için bir hak olarak güvence altına alınmalıdır. Bu destek, ailelerin ekonomik durumuna göre çocukları ayrıştırmadan, çocukları yoksulluklarını açıklamak zorunda bırakmadan sunulmalıdır. Yoksulluk, çocuğun nasıl besleneceğini, hangi okula gideceğini, hangi etkinliklere katılabileceğini, arkadaşlarıyla kurduğu ilişkileri ve geleceğine dair hayallerini belirleyen toplumsal bir eşitsizliktir.

Yoksulluğun derinleştiği bir toplumda çocuklara yalnızca sabretmelerini, daha çok çalışmalarını ve başarılı olmalarını söylemek, toplumsal sorumluluğu çocukların omuzlarına yüklemektir. Çocuğun içinde bulunduğu koşulları görmezden gelip başarısızlığı bireysel çabaya bağlamak, eşitsizliği görünmez kılar.

Eğitim Sen’in çocuk yoksulluğu ve eğitim hakkına ilişkin değerlendirmeleri de beslenme, eğitimden kopuş ve çocuk işçiliği arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor. Sendikanın 2025-2026 eğitim öğretim yılı sonu değerlendirmesinde, yaklaşık 954 bin 777 gencin örgün eğitim sistemi dışında kaldığı belirtiliyor. Bu sayı, çocukların ve gençlerin eğitim hakkına erişiminde ciddi sorunlar bulunduğunu gösteren önemli bir uyarıdır.

En ağır ihlallerden biri çocuk emeğinin sömürülmesi

Bunu da okuyunİş cinayetleri politiktir: 2020 yılında en az 2427 işçi hayatını kaybetti

Çocuk hakları denildiğinde en ağır ihlallerden biri de çocuk emeğinin sömürülmesidir. Çocukların oyun oynaması, dinlenmesi, öğrenmesi ve kendilerini geliştirmesi gereken yaşlarda ağır çalışma koşullarına mahkûm edilmesi, çocukluk hakkının gasp edilmesidir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin (İSİG) verileri, çocuk işçiliğinin ulaştığı boyutu gözler önüne seriyor. İSİG Meclisi’nin 2025-2026 eğitim öğretim yılı için yayımladığı rapora göre, 1 Eylül 2025 ile 31 Ağustos 2026 arasında en az 95 çocuk işçi çalışırken hayatını kaybetti. Raporda, önceki eğitim öğretim yılında 72, 2023-2024 döneminde ise 66 çocuk işçinin yaşamını yitirdiği belirtiliyor. Böylece son raporlama dönemindeki çocuk işçi ölümleri bir önceki döneme göre yaklaşık yüzde 32 artmış durumda. Bu sayılar yalnızca istatistiklerden ibaret değil. Her biri okula gitmesi, oyun oynaması, arkadaşlarıyla vakit geçirmesi ve geleceğini kurması gereken bir çocuğun yaşamını yitirmesi demek.

Çocuk işçiliğini yalnızca ailelerin ekonomik zorunluluklarıyla açıklamak da yeterli değildir. Yoksulluğu ortadan kaldıracak politikaların yetersizliği, güvencesiz çalışma düzeni, iş denetimindeki sorunlar ve çocukların eğitimden kopmasına yol açan koşullar birlikte ele alınmalıdır.

Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM) etrafında yürütülen tartışmalar, çocukların eğitim hakkıyla çalışma yaşamındaki konumları arasındaki çelişkiyi görünür kılıyor. Mesleki eğitim adı altında öğrencilerin tehlikeli koşullarda çalıştırılması, yeterince korunmaması ve eğitim süreçlerinin çalışma ilişkilerinin gerisine düşmesi kabul edilemez. Eğitim Sen, MESEM uygulamalarına ilişkin açıklamalarında çocukların çıraklık ve beceri eğitimi adı altında ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılmasına, iş kazalarına ve çocuk ölümlerine dikkat çekiyor. Sendika, bu uygulamanın çocuk emeği sömürüsünü yaygınlaştırdığı görüşünü savunuyor. Çocukların ekonomik nedenlerle mesleki eğitime yönelmek zorunda kalması, eğitimde fırsat eşitliği açısından da sorgulanmalıdır. Ailesinin geçimini sağlamak zorunda olan çocukla ekonomik güvencesi bulunan bir ailenin çocuğu aynı koşullarda tercih yapmıyorsa ortada gerçek bir fırsat eşitliğinden söz edilemez.

MESEM kapsamındaki çocukların işyerlerinde güvenliğinin sağlanması, eğitimlerinin niteliğinin korunması ve çalışma koşullarının etkili biçimde denetlenmesi zorunludur. Çocukların yaşamını ve gelişimini tehlikeye atan uygulamalar, mesleki eğitim kavramının arkasına saklanamaz. Çocukların geleceği ucuz işgücü olarak kullanılmalarına değil, nitelikli eğitim almalarına ve güvenli koşullarda gelişmelerine bağlıdır. 

Eğitim hakkı, yalnızca bir okula kayıt yaptırabilmek anlamına gelmez. Çocuğun okulda kalabilmesi, yeterli beslenebilmesi, eğitim materyallerine erişebilmesi, ayrımcılığa uğramaması ve kendisini güvende hissedebilmesi de bu hakkın ayrılmaz parçalarıdır. Eğitim Sen’in 2025 yılı değerlendirmesinde, 611 bin 612 çocuğun örgün eğitim dışında kaldığı ve bu çocukların yaklaşık yarısının kız çocukları olduğu belirtiliyor. Aynı değerlendirme, ekonomik krizin ve yoksulluğun çocukların eğitimden uzaklaşmasında önemli bir etken olduğuna dikkat çekiyor. Özellikle yoksul ailelerde yaşayan, göç deneyimi bulunan, kırsal bölgelerde büyüyen veya toplumsal cinsiyet eşitsizliğine maruz kalan çocuklar, eğitim hakkına erişimde daha fazla engelle karşılaşabiliyor. Çocuğun okula devam edememesi yalnızca bireysel bir sorun olarak görülmemelidir. Ulaşım masrafları, beslenme ihtiyacı, barınma koşulları, bakım sorumlulukları ve çalışma zorunluluğu birlikte değerlendirilmelidir. Okul, çocukların ekonomik durumları nedeniyle ayrıştırıldığı bir yer değil; eşitlik, dayanışma ve özgür gelişim alanı olmalıdır. 

Çocuk haklarını kâğıt üzerinde güvence altına almak yetmez

Dünya Çocuk Hakları Günü, iyi dileklerin sıralandığı ve bir günlüğüne çocukların hatırlandığı sembolik bir etkinliğe indirgenemez. Bu gün, çocukların yaşamını etkileyen ekonomik ve toplumsal politikaların sorgulandığı bir mücadele günü olmalıdır. Çocuk hakları, toplumun ekonomik koşulları elverdiğinde yerine getirilecek temenniler değildir. Bir ülkede çocuklar aç uyuyorsa, okula aç gidiyorsa, ailesinin geçimi için çalışıyorsa, işyerlerinde hayatını kaybediyorsa ve ekonomik nedenlerle eğitimden kopuyorsa çocuk haklarının yalnızca kâğıt üzerinde güvence altına alınmış olması yeterli değildir.

Çocukların açlığını dayanışma kampanyalarıyla geçiştiren, yoksulluğunu kişisel bir sorun gibi gören, emeğini ucuz işgücü olarak değerlendiren ve yaşamını yeterince koruyamayan bir düzeni değiştirmek zorundayız.

Hiçbir çocuğun açlığı, emeği ve yaşamı, ekonomik çıkarların gerisine bırakılamaz. Çocukların eşitliğini ve yaşamını güvence altına almak, özgür bir dünya kurmak için verdiğimiz mücadelelerle mümkündür.

Diyarbakır’dan bir eğitim emekçisi

İlginizi çekebilir

Kavram atölyesi

Bir kavram:

İşçi (proleter) kimdir? İşçi sınıfı (proletarya) nedir?

Geçimini sağlayabilmek için emek gücünü ücret ya da maaş karşılığı satmak zorunda olanlara işçi (proleter) denir. Bu açıdan, Türkçede yer etmiş, işçi ve memur arasındaki ayrım sınıfsal değil, hukukidir. Emek gücünü satmak "zorunda olma" vurgusu işçinin tanımı için belirleyicidir. İşçi,…

Kavram Atölyesi · 2 Aralık 2008

Yazının devamı
Yeni sayı çıktı30 TL · Satış noktaları

Son yazılar

Tüm yazılar →